1. Faciliterend grondbeleid
Het grondbeleid kan grote financiële risico’s voor de financiële positie met zich meebrengen, wanneer de gemeente besluit een grondpositie in te nemen bij ruimtelijke ontwikkelingen. Bij grondbeleid wordt onderscheid gemaakt tussen actief en faciliterend grondbeleid. Actief grondbeleid houdt in dat de gemeente zelf grond verwerft, bouwrijp maakt en uitgeeft. Bij faciliterend grondbeleid stelt de gemeente voorwaarden aan de ontwikkeling van grond in eigendom van derden, bijvoorbeeld projectontwikkelaars. In dat geval stelt de gemeente de planologische grenzen vast van de ontwikkelingsmogelijkheden.
Projectontwikkelaars en andere initiatiefnemers zijn gebonden aan de planologische grenzen die worden vastgelegd in de Omgevingsvisie en het Omgevingsplan.. Heemstede kent geen grote uitbreidingslocaties. Er is sprake van faciliterend grondbeleid. De uitvoering van de diverse projecten wordt overgelaten aan private partijen. Hiermee worden de financiële risico's voor de gemeente ondervangen.
De gemeente houdt de regie over de beoogde ruimtelijke ontwikkelingen via het Omgevingsplan (voorheen: de bestemmingsplannen). In 2023 is gestart met de voorbereiding van de geleidelijke overgang naar een Omgevingsplan voor de hele gemeente. In 2025 is ook de Omgevingsvisie vastgesteld. Voor wat betreft het grondbeleid is de lijn van het faciliterend grondbeleid voortgezet.
Kostenverhaal bij ruimtelijke ontwikkelingen
In de Omgevingswet is het kostenverhaal (verhaal van de door de gemeente te maken exploitatiekosten in het kader van een ruimtelijke ontwikkeling (woningbouwplan), zoals bijvoorbeeld de kosten voor de herinrichting van de openbare ruimte) verplicht gesteld. Hiervoor is in 2024 de Nota Kostenverhaal vastgesteld. In de Nota is voor het hele grondgebied van gemeente Heemstede vastgelegd op welke wijze er moet worden gehandeld bij het kostenverhaal en welke kosten zullen worden verhaald. Het kostenverhaal kan de gemeente zowel langs publiekrechtelijke (via kostenverhaal met of zonder tijdvak, vastgelegd in het Omgevingsplan, het projectbesluit of de omgevingsvergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit) als privaatrechtelijke weg (via een anterieure overeenkomst) regelen.
Bij de Heemsteedse ontwikkelingen wordt het kostenverhaal in beginsel via privaatrechtelijke (anterieure) overeenkomsten geregeld.
Beleid uitgifte gemeentegrond
Heemstede heeft relatief weinig uitgeefbare grond in haar bezit. Het aantal uitgiftes van gemeentegrond is dan ook beperkt. Het gaat dan meestal om snippergroen. Volgens het door de raad vastgestelde gronduitgiftebeleid wordt snippergroen verkocht als het gaat om niet-strategisch en niet-functioneel openbaar groen dat niet bepalend is voor de verkavelingsopzet en het bijbehorend groen beeld, en er geen kabels en leidingen in het desbetreffende perceel liggen. Op de bijbehorende uitgiftekaarten zijn de voor uitgifte vatbare gronden aangegeven. Snippergroen wordt verkocht op aanvraag. Door de verkoop van deze stroken groen kunnen de onderhoudskosten voor de gemeente worden teruggebracht. Tot december 2016 werd een basisgrondprijs gehanteerd van € 150 per m² (kosten koper). Voor percelen boven de 50 m² werd de prijs bepaald op basis van taxatie. In december 2016 is besloten in alle gevallen van gronduitgifte de grondprijs door middel van taxatie te bepalen (B&W-besluit “Kader gemeentelijke vastgoedtransacties”, 19 december 2016, B-stuk).
2. Overzicht projecten in uitvoering
Bij onderstaande projecten is sprake van faciliterend grondbeleid:
Projecten in uitvoering | Stand van zaken |
|---|---|
Princenbuurt (Patrijzenlaan e.o.) | Vanuit initiatiefnemers is het verzoek gekomen om op de percelen Patrijzenlaan 21 en Glipperweg 64 – 72 nieuwbouw te realiseren. Voor de realisatie van de nieuwe woningen, tuinen en openbare ruimte is gemeentegrond nodig. In 2021 heeft zich een nieuwe initiatiefnemer bij de gemeente gemeld. In 2022 hebben de partijen de (verkoop)overeen-komsten getekend en wordt de grond overgedragen aan de ontwikkelaar. De bouw is in 2024 gestart. Na de oplevering van de woningen zal de openbare ruimte worden overgedragen aan de gemeente. |
Gebied Manpad | Initiatiefnemer heeft voor een gebied van ca 12 ha (ongeveer de helft van het gehele Manpadslaandhebied) een (ontwerp) ontwikkelvisie, bestaande uit een vlekkenplan en een landschaps- en stedenbouwkundig plan opgesteld, die onder andere de bouw van 149 woningen mogelijk maakt. De raad heeft in december 2025 ingestemd met de ontwerp ontwikkelvisie en de vrijgeven daarvan voor de inspraak. In januari 2026 is hiervoor tevens een anterieure overeenkomst gesloten. |
3. Afwegingskader ’t Groot Clooster
17 april 2025 heeft de gemeenteraad het voorkeursrecht gevestigd op enkele percelen in ’t Groot Clooster. Daarnaast heeft de gemeente een eerste recht van koop op het terrein van de voormalige rioolwaterzuiveringsinstallatie aan de Cruquiusweg. In 2023 is besloten dat de mogelijkheden voor een andere invulling van functies op het terrein van de rioolwaterzuiveringsinstallatie wordt opgenomen in de gebiedsontwikkeling ’t Groot Clooster, waarin ook de beoogde transformatie van het Havenkwartier is opgenomen. In samenhang met de planning voor de gebiedsontwikkeling zal een besluit over het al dan niet aankopen van het terrein worden genomen.
Om gestructureerd uitvoering te kunnen geven aan het gemeentelijke grondbeleid, wordt voor de gebiedsontwikkeling van ’t Groot Clooster een gebiedspecifiek afwegingskader opgesteld dat recht doet aan de belangen van de gemeente en tegelijkertijd de rechtszekerheid van de grondeigenaar waarborgt. Dit afwegingskader wordt in 2026 opgesteld. Totdat dit afwegingskader is opgesteld, voert de gemeente een facilitair grondbeleid. Dit betekent dat bij een eventuele aanbieding van gronden een locatiespecifieke afweging wordt gemaakt.
Een grondexploitatie (GREX) kan een belangrijk instrument zijn voor het financieel sturen en monitoren van gebiedsontwikkelingen. Tegelijkertijd brengt het openen van een GREX ook verplichtingen en administratieve lasten met zich mee, zoals het opstellen van gedetailleerde grondexploitatiebegrotingen en het afleggen van verantwoording over de uitvoering. Op dit moment heeft de gemeente Heemstede nog geen vastgestelde grondexploitatie(s).
In fase 2 (2026) van ’t Groot Clooster, waarin concrete investeringsbeslissingen en de uitvoering van gebiedsontwikkeling aan de orde komen, wordt een advies uitgewerkt over het inzetten van instrumenten van grondbeleid gericht op de uitvoering van de maatschappelijke opgaven in ’t Groot Clooster. Dit betreft mogelijk het openen van een GREX of een anterieure overeenkomst. Daarbij worden de financiële risico’s, opbrengsten en kosten in kaart gebracht inclusief risicoanalyses. De gemeenteraad kan er ook voor kiezen om in plaats van een GREX de kosten middels een op te stellen kostenoverzicht en anterieure afspraken te verhalen op ontwikkelpartijen.
4. Reserves en voorzieningen
Op dit moment zijn er nog geen specifieke reserves en voorzieningen gevormd ter ondersteuning van het gevoerde grondbeleid. Het vormen van een specifieke (bestemmings)reserve is onderdeel van de afweging van de inzet van de grondbeleidinstrumenten ter invulling van de maatschappelijke opgaven in ’t Groot Clooster. Ten laste van het resultaat 2025 wordt de raad twee nieuwe bestemmingseserves voorgesteld in relatie tot deze (maatschappelijke) opgaven.
Voor de mogelijke financiering van de voormalige rioolwaterzuiveringsinstallatie is in de begroting ruimte gereserveerd. De eventuele aankoop zal geactiveerd worden als strategische verwerving en op een later moment of onderdeel uitmaken van een te openen grondexploitatie of een nog te sluiten overeenkomst met een ontwikkelpartij. De Provincie heeft subsidie verstrekt als bijdrage aan de planontwikkelingskosten voor Gebied Manpad en ’t Groot Clooster.